Weer op de vrijgemaakte preekstoel

Eind jaren zestig werden ze geweerd uit de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt. Dat deed pijn. Maar onlangs stonden deze Nederlands-gereformeerde predikanten tóch (weer) op de preekstoel van de kerk waar ze ooit niet meer welkom waren. Henk de Jong (86), Wim van der Linde (78) en Johan Schaeffer (71) vertellen over die bijzondere ervaring.

Ds. Henk de Jong

Op 10 december 2017 ging hij voor in de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt van Wageningen, bijna vijftig jaar nadat hij door de kerkenraad formeel geschorst en afgezet was. De huidige kerkenraad had hem daartoe uitgenodigd. Ds. Henk de Jong kijkt terug op ‘een mooie dienst’. ‘Het verleden stond de ontmoeting tussen christenen niet in de weg.’

ds. Henk de Jong

Hij koos een preektekst uit 1 Johannes 2 over Jezus Christus die vanwege de liefde het licht der wereld is. Een man die er vijftig jaar geleden mede op had aangedrongen dat er werd opgetreden tegen de toen nog jonge dominee De Jong, kwam tijdens het koffie drinken naar de emeritus predikant toe om zijn excuses aan te bieden. De Jong: ‘Hij zei dat het hem speet en dat hij zijn eigen aandeel rond mijn afzetting betreurde. Nou, dat heeft mij erg goed gedaan.’ Maar het was geen verzoeningsdienst. ‘Mij werd niet gevraagd zelf het avondmaal te bedienen, bijvoorbeeld. Officieel ben ik immers nog steeds geschorst en afgezet predikant bij hen. Daar lijd ik niet onder; het is geen wond, het is een litteken. “Gelijk een mus wegfladdert en een zwaluw heenvliegt, zo is een ongegronde vloek: hij treft geen doel” staat in Spreuken 26:2.’

Enige ruimte
Er waren meerdere punten die meespeelden bij de schorsing en afzetting van Henk de Jong als predikant in de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, blikt De Jong terug. Het punt waarop het uiteindelijk ‘mis’ liep was dat hij bij zijn aantreden als predikant in Wageningen in 1962 had gezegd dat hij ‘enige ruimte wilde hebben om zelf de Bijbel te lezen en te kunnen concluderen dat iets misschien beter gezegd kon worden dan in de belijdenis gedaan werd’. In 1968 vroeg de kerkenraad hem dat terug te nemen. Maar dat kon hij niet. En hij kan het nog niet, zegt hij. ‘Toen vervielen mijn kerkelijke papieren en werd ik formeel geschorst en afgezet.’

‘Ik ben er niet aan onderdoor gegaan’

Henk de Jong kreeg niet lang daarna – begin 1969 – een beroep van de buitenverband-gemeente uit Amsterdam. Daar gaat hij aan de slag. De Jong: ‘Wat ik heb onthouden van de tijd van mijn afzetting is dat mijn eerste vrouw er ontzettend onder geleden heeft. Wat dóé je een predikantsvrouw aan als je een predikant onder de tucht stelt zonder dat zij kan zeggen dat het terecht is.’

Op je knieën
Ook De Jong zelf leed onder de afzetting. ‘Ik gloeide van verontwaardiging. Maar de tijd ging verder en dat heb ik niet lang volgehouden. Ik herinner mij nog dat een tante van mij uit de Gereformeerde Gemeente tegen me zei: “Op je knieën Henk.” Dat ben ik gaan doen en dat heeft wel geholpen. Ik ben er in ieder geval niet aan onderdoor gegaan. En ik heb vaak gezegd: “Amsterdam heeft mij genezen.” Ik had daar niet de tijd om te blijven zeuren over wat gebeurd was. Ik wist ook dat de gemeente in Wageningen het verschrikkelijk vond dat ik weg moest. We moeten ook goed bedenken dat we elkáár zeer hebben gedaan in die tijd. Daarmee is niet alles gezegd; de maatregelen waren niet goed.’

Ds. Wim van der Linde

Wim van der Linde dacht de onrust in de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt eind jaren zestig te kunnen ontlopen door een beroep in Driesum in het noorden van het land aan te nemen. ‘In Driesum-Wouterswoude waren destijds geen spanningen. Ik ben er dan ook met plezier gaan werken.’ Maar toch kwamen er problemen de pastorie binnen. Dat gebeurde toen Van der Linde in het plaatselijk kerkblad een stukje schreef over de synode van Amersfoort-West. ‘Ik was het niet eens met bepaalde besluiten; ik vond ze liefdeloos. Dat stuk werd overgenomen door de Friese kerkbode.’

ds. Wim van der Linde

Vanaf dat moment werd volgens Van der Linde duidelijk dat hij niet meer ‘goed’ stond. ‘Ik kon ook niet meer ruilen met predikanten in de classis. Er was wantrouwen.’ Van der Linde kreeg een beroep van een buitenverbandgemeente uit Urk. Dat zorgde voor nog meer achterdocht.

Onhoudbaar
Voor Van der Linde werd de situatie onhoudbaar en kon hij uiteindelijk niet anders dan het beroep naar Urk aannemen. ‘We wilden de gemeente niet scheuren. Toch heb ik eervol ontslag gekregen van de kerkenraad. Dit was tegen de zin van de classis die mij schorsingswaardig achtte.’

Zes jaar geleden kreeg Wim van der Linde een telefoontje van de voorzitter van de kerkenraad van de vrijgemaakte kerk in Driesum. Of hij niet een keertje wilde komen preken. Van der Linde: ‘Dat wilde ik wel. Op het kerkplein ontmoette ik al iemand uit die tijd die destijds heel fel was. Hij zei: “Ik vind dit de mooiste dag van mijn leven.” Daarmee was de verhouding met deze broeder weer goed. Toen heb ik daar gepreekt.’ Maar de jaren erop kreeg hij geen uitnodiging meer omdat de classis er bezwaar tegen had dat een Nederlands-gereformeerde dominee daar preekte, aldus Van der Linde.

‘Mooiste preekverzoek ooit’

In januari 2018 ging toch weer de telefoon in Barneveld. Ditmaal was er een officieel verzoek uit Driesum-Wouterswoude of Van der Linde wilde voorgaan. ‘Het was het mooiste preekverzoek dat ik ooit gekregen had. Op 15 april ben ik ’s middags voorgegaan. De kerk was vol. Ik heb gepreekt over onze trouwtekst van vijftig jaar geleden uit Johannes 16: Houd goede moed: ik heb de wereld overwonnen. Het was heel emotioneel om daar te staan. Ik kon met moeite beginnen.’

Voor Wim en Hanny van der Linde hebben de gebeurtenissen in de kerk eind jaren zestig enorme impact gehad. Hanny: ‘Ik was 26 jaar. We gingen naar Driesum om daar een hele tijd te blijven en ineens moest je plompverloren weg. Tegelijkertijd sterkte het ook ons geloof en vertrouwen op onze hemelse Vader.’

Het voorgaan in de kerk van Driesum dit jaar was helend voor het echtpaar en ‘echt een feest’. ‘Het betekende ontzaglijk veel. Het was een soort rehabilitatie’, aldus Van der Linde. Zijn vrouw: ‘Een schitterende bos bloemen bevestigde dit. We waren destijds met groot verdriet weggegaan zonder officieel afscheid, maar het was net of we het nu konden afsluiten.’

Ds. Johan Schaeffer

Ds. Johan Schaeffer in de consistorie van de gemeente Uithuizen. De foto is gemaakt op de dag dat hij daar voorging. Aan de wand hangen de foto’s van de predikanten die de gemeente van Uithuizen hebben gediend. De meest rechtse foto is die van zijn vader.

Het verhaal van de buitenverbandraking van ds. Johan Schaeffer en zijn vrouw Saphia speelde zich af in 1967 in Kampen. Schaeffer studeerde daar voor predikant. De scheuring van de kerk in die plaats leidde ook tot grote spanningen op de Theologische Hogeschool waardoor uiteindelijk dertien studenten vertrokken waaronder Schaeffer. Zijn theologiestudie moest hij afronden in Amsterdam.

In diezelfde tijd hadden Schaeffer en zijn toen nog aanstaande vrouw Saphia plannen om te gaan trouwen in Uithuizen. Daar kwamen ze beiden vandaan. Schaeffers vader was er negen jaar dominee geweest. Saphia: ‘Ik kom uit de gemeente van Uithuizen waar helemaal geen breuk is geweest. Maar ik kreeg wel een ouderling op bezoek die vond dat ik de verkering moest uitmaken. Als Johan bij mij op bezoek werd, werd er in de dienst gebeden voor zijn zielenheil. Hij mocht ook niet meer aan het avondmaal.’ Het was uitgesloten dat de huwelijksbevestiging van Johan en Saphia in Uithuizen zou doorgaan.

Twee jaar geleden gebeurde er iets bijzonders. Schaeffer: ‘We waren met vrienden in Uithuizen om ze oude plekjes te laten zien. Vlak bij de kerk kwamen we iemand tegen die we allebei van vroeger kenden. Ik zei tegen hem: “Toen ik kind was, dacht ik: ooit zal ik hier op de preekstoel staan. Dat is nooit gebeurd. Mijn droom is dat het nog een keer zal gebeuren”.’ Een paar maanden later kreeg Schaeffer een telefoontje uit Uithuizen: ‘Ik heb begrepen dat u weleens wilt preken. Heeft u nog ruimte?’

Knipoog
Op 25 juni 2017 was het zover, precies vijftig jaar nadat de gereformeerden in Kampen voor het eerst diensten op twee verschillende plekken hielden. ‘En het was dat jaar ook precies zestig jaar geleden dat mijn vader daar bevestigd was. Ik kon het vervolgens niet laten om in de dienst als eerste lied op te geven “De ware kerk des Heren”. Dat was een knipoog naar het verleden. En dat gaf na afloop ook aanleiding tot gesprekken met oude bekenden. Meerderen zeiden dat ze eigenlijk nooit geweten hadden waarom het paar niet kerkelijk in Uithuizen had kunnen trouwen.’

‘Herstel is altijd mijn droom geweest’

Schaeffer preekte over psalm 100. ‘Wij zijn het volk dat hij gemaakt heeft. En ik heb vooruitgeblikt op het Nieuw Jeruzalem waar alles wat gebroken is, geheeld zal zijn en waar alle scheidingen zijn opgeven. Ik zei ook: “Het is Gods trouw die ons hier samen doet komen. Niet onze trouw.”’

Toenadering

Johan Schaeffer is ‘geweldig blij’ met de toenadering tussen zijn kerkverband en de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt. ‘Herstel is altijd mijn droom geweest. Van het begin af aan heb ik daarnaar verlangd. In 1998 kwam hij na dertig jaar weer voor het eerst terug in de school in Kampen. Professor Mees te Velde had hem gevraagd een gastcollege te geven over de Open Brief. ‘Ik was nooit meer in het gebouw van de universiteit geweest. Toen ik ervoor stond, zag ik een gebouw dat er exact zo uitzag als toen ik het verliet. Maar toen ik binnenkwam, zag alles er totaal anders uit. Er was vanbinnen van alles gebeurd. Dat vond ik heel symbolisch voor wat er gaande is.’ Zijn vrouw Saphia: ‘Het was beklemmend toen je ervoor stond en bevrijdend toen je erin stond.’

Wim van der Linde is er zeker van dat de twee kerken samengaan. Wanneer, dat is een kwestie van tijd. ‘Ik denk wel: hoe is het mogelijk dat dat nu wel kan. Ik vind het mooi. We komen uit hetzelfde nest.’ Zijn vrouw: ‘Maar we zijn wel sociaal een beetje uit elkaar gegroeid.’ Van der Linde: ‘Het is een oproep dat allen die de Here Jezus liefhebben van harte één zijn.’ Voor de emeritus predikant hoeven er in de aanloop naar het samengaan niet ‘allerlei schuldbekentenissen’ worden uitgesproken. Maar hij en zijn vrouw hameren er wel op dat ‘we allebei dichter bij de Here moeten leven. En samen onder het kruis van Christus gaan staan. We zijn verloste zondaren.’ Hanny: ‘Als het maar om de eer van God gaat, dan is het goed.’

Henk de Jong is voorzichtig kritisch op de plannen van de twee kerken om samen te gaan. ‘Ik voorzie dat als de GKv en de NGK zouden samengaan dat dat niet goed is voor onze relatie met de christelijk gereformeerden met wie wij tot dusver in een soort broederschap geleefd hebben. Dan kan het zijn dat de GKv en de NGK richting de CGK een houding opbouwen van sterk richting zwak. Zo van: Wij saampjes wilden voor de predikantsopleiding wel een universiteit, maar zij …’ Op den duur kunnen de twee kerken wel bij elkaar komen, denkt hij. ‘Wat we nodig hebben, is geduld met elkaar. Vijftig jaar gescheiden optrekken poets je zomaar niet weg. Geduld. Laten we voorlopig vriendschappelijk met elkaar omgaan als kerken. Daar hoort mijns inziens kanselruil bij en gezamenlijke diensten op hoogtijdagen zoals Pasen, Pinksteren en Kerst. Het teken dat je dan geeft is: wij zijn wel verschillende kerken, maar we hebben één geloof.’

In 2017 verscheen het boek Verscheurd door trouw van de hand van Johan Schaeffer. Dit beschrijft de geschiedenis van het attestenbesluit en de nawerking ervan in de levens van de betrokken studenten.

Auteur: Linda Stelma

Eén gedachte over “Weer op de vrijgemaakte preekstoel

  • 13 september 2018 om 16:19
    Permalink

    Met ontroering heb ik de verhalen gelezen. Wat kunnen wij mensen elkaar toch veel pijn doen. En wat mooi dat God onze Vader daarboven uitstijgt en verzoening brengt. Laten we in dit proces proberen met hulp van de Heilige Geest, elkaar te dienen, zoals Jezus onze diende.
    opw; 705
    Aan de maaltijd wordt het stil,
    als de meester knielen wil,
    en vol liefde als een knecht,
    elk apart de voeten wast en zegt:
    Dit is wat Ik wil dat jullie doen,
    dit is waarom Ik bij jullie neerkniel,
    Dit is hoe mijn kerk behoort te zijn,
    dit is wat de wereld ziet van Mij
    Als je Mij gaat volgen
    -Refrein
    mijn liefde, aan de ander
    dien de ander, zo heb Ik ook jou liefgehad.
    Heb elkaar lief, wat er ook gebeurt,
    dien de ander, zo heb ik ook jou liefgehad.
    Zegen voor elkaar!

    Beantwoorden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *